Çevirenler: Ayşe Nur Karabıyık & Ece Şahut
Yayınlanan yeni bir
kitap apartmanlar, balkonlar ve terk edilmiş binalarda nasıl sebze ve meyve
yetiştirilebileceğini gözler önüne seriyor.
Şehirde yaşıyor olmak,
genellikle gıda kaynaklarınızdan kopmuş olduğunuz anlamına gelir, ama tabi
kendi bahçesi olan şanslılardan değilseniz.
Küçük bir dairede
yaşıyor olsanız dahi kendi meyve ve sebzelerinizi yetiştirmenin yolları var.
Edible Cities (Sofralık Şehirler) adlı yeni bir kitap, balkon bahçelerinde veya
daha alışılmadık yollarla kendi meyve ve sebzelerini yetiştirmeyi alışkanlık
haline getiren şehir insanlarını övüyor.
Yetiştiricilerden çoğu
da, 'permakültür' adı verilen ve doğanın süreçlerini temel alan sürdürülebilir
tarımsal faaliyetler fikrini benimsemişlerdir.
Sofralık Şehirler'den
yapılan bu alıntıda, dünyanın farklı yerlerinden üç kişi, doğayı evlerine nasıl
getirdiklerini bize anlatıyorlar.
 |
| Güzel bir balkon bahçesi fotoğrafı |
Viyana: bir iç bahçe
Işık giren
yere sebze de girer. Viyana'nın tam merkezinde yürütülen bu yerel proje, çok
küçük yerlerde bile bunun nasıl gerçekleştirebildiğini gösteriyor.
Fikir: Doris S. (36) kitabevi işletmecisi
Yer: 60m 2, güney cephe 2 odalı daire, eski bina blokun son
katı, 2. bölge, Viyana
Proje: Kapalı alan ekinleri
Viyana'nın ortasında sofralık daire yaratma fikrine nasıl
kapıldınız?
Doris S:
"Bir bahçede ne kadar meyve, sebze ve bitki yetiştirilebileceğini
büyükannemden öğrendim. Çocukken dalından kopardığım taze meyvelerin kokuları
hâlâ hatırımdadır. Bugün artık marketten satın aldığım hiçbir şey o kadar
lezzetli gelmiyor. Şehirdeki dairemdeyken saksıda tere, maydanoz ve fesleğen
yetiştirirdim ama hasat eder etmez çöpe atmak zorunda kalırdım. Daha sonra New
York'ta kentsel bahçeler hakkında birkaç video izledim ve farklı şekilde
yapılabileceğini gördüm. Ben de daha büyük saksılar aldım ve pencere
pervazları, kalorifer üstleri, raflar gibi müsait olan her yere yerleştirdim
onları. Saksıları beyaza boyayarak dairemde daha güzel görünmelerini sağladım.
Daha sonra bir kısmını bahçeden bir kısmını da ziraat merkezinden aldığım
toprakla saksıları doldurdum ve domates ile marul ektim."
Ev içi
bahçenin senin için önemi nedir?
DS:
"Her zaman evimde bir şeylerin büyüdüğünü görmek çok güzel. Domatesler
sanki doğadan gelen bir perde görünümüyle pencereye tırmanıyor. Bir bahçe
içinde olmak gibi bir şey. Ayrıca yediğim şeylerin nereden geldiğini bilmek
hoşuma gidiyor. Artık kurutulmuş bitkilerden satın almıyor, daire içindeki temiz
havayı ve kışları daha nemli olan havayı soluyorum. Domatesler sivrisinekleri
kovduğu için artık yaz aylarında hiçbir sivrisinek olmuyor. Çok zahmetli
olacağını sanmıştım ama sulamayı unutmadığım sürece benim çok bir şey yapmama
gerek kalmıyor, büyük saksıların kuruması da zaman alıyor zaten."
Mutfak
atıklarından kompost yapıyor musunuz?
DS:
"Evet yapıyorum, yani bu sıralar saksıların topraklarını değiştirmek
zorunda değilim. Sadece artıkları toprağa gömüyorum ya da onları düşen veya
dalından koparılan yapraklarla örtüyorum. Hepsi tamamen çürüyor ve ben de
hasatıma devam ediyorum. Dairem bolca ışık aldığı için her yıl bitki başına
dört domates mahsulü alıyorum. Her hasat sonrası bitkilerin boylarının üçte
ikisi kadarını kesiyorum. Ayrıca frenk soğanı, lahana ve diğer her türlü
bitkilerden yetiştiriyorum."
 |
| Şehirde yaşamak illa doğadan uzak kalmayı gerektirmez |
İsviçre: balkon bahçesi
Bahçe
girişi olmayan ama balkonlu olan şehirdeki daireler için tipik bir yöntemdir.
Burada gösterilen bitkilendirme olanakları, herkesi kendi balkonunda da benzer
bir düzenlemeye gitmeye teşvik etmelidir.
Fikir ve
Uygulama: Fabienne Frölich (45), tiyatro
destekçisi; Markus Poelz (36), permakültür tasarımcısı
Mekan: Eisengasse, Basel, İsviçre
Proje: Balkon ürünleri
Fabienne’nin
balkonu kuzey cephe olduğu için fazla güneş almıyor. Yağmur oluklarından gelen
yağmur suyu bir seçenek değil ve bu muhit düzene büyük önem veriyor. Bu yüzden,
çevredeki balkonların çoğu oldukça steril görünüyor. Bu bir sorun mu yoksa fırsat
mı yaratıyor? Fabienne Frölich’in zevkle tasarlanmış bahçesi, Facebook
aracılığıyla tanıştığı permakültür tasarımcısı Markus Poelz ile yaşadığı aşk
ilişkisinin gözle görülebilir meyvesidir.
Markus, bu
işe nasıl başladınız?
Markus
Poelz: “Her şey çocukluğumda başladı. Göl kenarında bulunan küçük bir köyde
büyüdüm. Buradaki insanlar kendi yiyeceklerini, kerestelerini ve yakacak
odunlarını daima kendileri üretirdi. Köyde bir bıçkıhane, un değirmeni ve
annemin çevreden gelen ürünleri sattığı küçük bir bakkal dükkanı vardı. Bir
bakıma, her zaman permakültürle iç içeydim. Farklı işlerde çalıştım ve 2002
yılında meslek olarak permakültürü seçtim. Aynı dönemde, yakınlardaki Berta
projesinin kurulumuna yardımcı olma fırsatı yakaladım [Berta, engelliler ve
engelli aileleri için doğada çeşitli aktiviteler yapma imkanı sunan bir tatil
yeridir]. Daha sonra, Avusturya Permakültür (Permaculture Austria) ve Alplerde
Permakültür (Permaculture in the Alps, PIA) ile çeşitli eğitimler aldım. Berta
gibi karmaşık bir projede çalışırken kazandığım deneyim , kendi işimi
geliştirmemde bana çok yardımcı oldu. Üç yıl önce Basel’e taşındım ve
permakültürün şehre nasıl uygulanabileceğini öğrenmek istedim. Fabienne’nin
balkonu bir başlangıçtı. Aynı dönemde, alp permakültür çiftliği ve bazı büyük
ölçekli tarım işletmeleri gibi farklı projeler geldi. Organik ve biyodinamik
çiftlikler üretkenlik sınırlarına ulaşmak üzere, bir sonraki adım permakültür
olacaktır.”
Fabienne, nasıl
oldu da permakültür bir balkona geçiş yaptın?
Fabienne
Frölich: “Facebook’ta bir permakültür grubuna katıldım. Markus ile bu grupta
tanışmıştık. Balkonumu gördüğünde, onu permakültür bir bahçeye dönüştürmeyi
önerdi. Hiç toprak yoktu, bu yüzden kompost yaparak sıfırdan başladık. Ayrıca
bir paravan kurmak zorunda kaldık çünkü komşular pencerelerinden bu karmaşayı
görmek istemezler.
Kısacası,
Fabienne’in masalsı bahçesini oluşturmak için aşağıdaki adımlardan geçildi:
Paravan: Şehrin
etrafından söğüt dalları toplandı ve yapraklarından arındırıldı. Metal
korkuluklarınız varsa, bu korkulukları resimde gösterildiği gibi parmaklıkların
arasına yerleştirebilirsiniz veya çit haline getirebilirsiniz. Bu oluşum
bahçenizi rüzgardan korumaya da yardımcı olur.
Toprak: Eski
sepetler ve diğer konteynırlar kartonla kaplandı ve dilimlenmiş bahçe atıkları,
söğüt artıkları, elektrikli süpürgeden çıkan pislikler (bol miktarda kedi kılı
da dahil!), çiçek saksılarından alınan eski toprak ve kuru otlarla dolduruldu.
Bir kaç tane de solucan eklendi. Bir kaç ay sonra bu karışım mükemmel bir
komposta dönüştü.
Zemin: Başlangıç
olarak, Fabienne yakında bulunan ormandan toplanan yaprakları yaydı ve
üzerlerine çakıl taşları ekledi. Bu karışım, balkona çıplak ayakla basınca çok
hoş bir doku oluşturuyor.
Saksılar: Ismarlama
yapılan altlıklar, yapı malzemesine zarar vermeyecek şekilde standart çiçek saksılarının
altına yerleştirildi.
Sulama: İçi
suyla dolu, ters çevrilmiş plastik şişeler saksılara yerleştirilebilir. Ticari
damla sulama veya tıbbi serum şişeleri gibi seçenekler de mevcut.
Bitkiler: Daha
çok gölgeye dayanıklı bitki ve sebzeler tercih edilir. Doğrudan güneş ışığı
almadığı için, patates denemesi başarısızlıkla sonuçlandı. Örnek bitki listesi:
Suteresi (Nasturtium officinale)
Mine çiçeği (Verbena officinalis)
Nane kokulu sardunya (Tanacetum balsamica)
Çin enginarı (Stachys sieboldii)
Tere (Lepidium sativum)
Yaban kerevizi (Levisticum officinale)
Kaşıkotu (Cochlearia officinalis)
Pazı (Beta vulgaris ssp. vulgaris)
Yeni Zelanda ıspanağı (Tetragonia tetragonoides)
Maydanoz (Petroselinium crispum)
Bahçe nanesi (Mentha piperita)
Marul (Lactuca sative)
Semizotu (Portulaca oleracea)
Sakız otu (Scorzonera hispanica)
Kereviz (Apium graveolens)
Yapışkan otu (Galium odoratum)
Galler soğanı (Allium fistulosum)
Güneş sever bitkiler, daha çok ışık alan mutfaktaki pencere pervazına yerleştirildi.
Fabienne’nin
küçük ancak etkileyici bahçesi, şitake mantarları, böcek oteli, söğüt
dallarının artık dallarından yapılan bitki kurutucusu ve kayın tomrukları ile
tamamlandı.
Fabienne:
“En güzeli de ilk ürünlerimi topladığım zamandı. O küçük patatesler şimdiye
kadar aldığım en güzel patateslerdi, çocuklar gibi sevindim.”
 |
| Saksınız, toprağınız ve suyunuz varsa, doğayı evinize misafir edebilirsiniz :) |
Detroit: terk
edilmiş binalardaki bahçeler
Arabaların
eski metropolü olan Detroit zor günler geçiriyor. Çürüyen açık altyapı, geniş
çaplı iş kayıpları ve artan yoksulluk bu düşüşün sonuçlarından bazılarıdır.
Ancak şehrin sakinleri harekete geçmeye ve kendi başlarının çaresine bakmaya
başlıyorlar.
Fikir: Nathan Ayers (Chiwara Permakültür Araştırma & Eğitim)
Mekan: Detroit, Michigan, ABD
Proje: Ölmekte olan şehrin yeniden doğuşu
Detroit’in
orijinal adı Ville Détroit idi. İki Büyük Göl’ün arasındaki boğazda kalan
konumu nedeniyle Fransız kurucuları ona bu adı uygun görmüştü. Daha sonra
montaj hattı üretiminin doğum yeri olarak üne kavuştu. İlk T-Model Ford 1909
yılında, Highland Park bölgesindeki fabrikadan çıktı ve gelecek on yıllar
boyunca dünya çapında en çok satılan araba oldu. Otomobil üretim merkezi olarak
Detroit’in büyük yükselişi 1950’lere kadar sürdü. O zamanlar Amerika’nın en
güzel şehri olarak biliniyordu. O tarihten sonra ise şehir düzenli bir düşüşe
geçti. Nüfus rakamları iki milyondan 700,000’e geriledi ve kalanlar için
şartlar, son ekonomik kriz ve bu krizin otomobil endüstrisine etkisiyle
birlikte daha da kötüleşti. Yiyecek temini pek çok kişi için bir sorun haline
geldi; toplu ulaşım ve sokak aydınlatması bazı bölgelerde kaldırıldı. Tüm
gökdelen kompleksleri içi boş bir şekilde duruyor ve mülk fiyatları o kadar
düştü ki bazı evler sadece bir dolara satın alınabilir.
Pek çok
yoksul ve işsiz insanın kendi yiyeceğini yetiştirmeye başlaması, izlenmesi
gereken bir yoldur. Gençlerin çoğu bu konuda deneyimsiz olduğundan, onları
eğitmek için çeşitli girişimler geliştirildi. Bu çabaların bazıları halen
geleneksel bir tarım modeli dahilinde yürütülüyor olsa da, permakültürü
gençlerin çalışma uygulamaları ile birleştiren öncü bir proje bulduk.
Nathan
Ayers: “Eskiden yakınlardaki Ann Arbor’da öğretmenlik yapıyordum. Permakültüre
merak saldıktan sonra, 2009 senesinde Kaliforniya’da Bill Mollison ile bir
permakültür kursuna gittim. Umutsuz ekonomik durumuyla Detroit, bu tür bir
kutsal toprak yönetimi için verimli bir arazi gibi göründü, bu yüzden ben de
ders vermeye başladım.”
Nasıl
ilerlediniz?
NA: “Highland
Park bölgesinde iki haftalık bir tasarım kursu ile başladık. Kursa üç proje
çalışanı ve bölgeden on tane üniversite öğrencisi katıldı. Bu kurs Yeşil
Ekonomi Liderlik Eğitimi (GELT) programı başlangıcının bir parçasıydı ve
ardından dokuz haftalık permakültür, enerji verimliliği, fotovoltaikler ve
toplum hizmeti pratik çalışmaları geldi. Eğitim alanımız olarak elektriği,
aydınlatması ve suyu olmayan, Grove Street’teki dört adet terk edilmiş binayı
kullandık. Öğrencilerimiz genç, akıllı ve bir hayli hevesliydi. İlk yılı,
çevremizi nasıl dikkatli bir şekilde gözlemleyebileceğimizi öğrenerek geçirdik.
Kabartılmış tahta yüzeyler, bitki spiralleri ve çöpten sera inşa ettik. Aynı
zamanda bölge sakinleri, hayır kuruluşları ve kilise ile yakınlık kurmaya
başladık.
“2011
yazında GELT organizasyonu, dört
apartman ve Henry Ford’un orijinal T-Model fabrikasına iki adım uzaklıktaki
Highland Park Devlet Lisesi yakınlarında bulunan geniş bir terk edilmiş araziyi
satın aldı. Programımızı 28 öğrenciyle birlikte genişlettik ve 2006 yılında
kurulan yerel bir STK olan Detroit Black Food Security Network ile birleştik.
Permakültür planını, bütün Highland Park bölgesini içine alacak şekilde
genişlettik. Atılmış araba lastikleri, oyun alanı donanımı için ham madde
oluşturdu; bir ortaokul doğayı öğrenme programı ile tanıştırıldı ve yıl boyunca
yetişebilecek permakültür tarzı sebzeler için 30 m uzunluğunda bir sera inşa
edildi. İşte bu, yerel sebze üretiminin başlangıcıdır ve umuyoruz ki bu, burada
önceden var olan çiftçi pazarının dönüşüne katkı sağlayacaktır.
“Bartering
de Motor Şehri’ne geri döndü. Her bir çalışma saati, gerek marangozluk olsun,
gerekse doktor ziyareti olsun, aynı değere sahiptir. Tüm bu yapılanlar, gençleri
şehre çekmeye yardımcı oldu. Gençler artık burasını yeni fırsatlara ev
sahipliği yapan bir yer olarak görüyor. Bir sonraki büyük temamız, Detroit’te
sıklıkla ve bolca karşılaştığımız çiftlik hayvanları ve su olacak.”